W ostatnich 12 miesiącach średnia stopa zwrotu funduszy rynku pieniężnego wyniosła 4 proc. brutto. To zdecydowanie poniżej inflacji, która wg ostatnich danych wyniosła 4,3 proc. Po zapłaceniu podatku i po uwzględnieniu wskaźnika wzrostu cen, czyli w ujęciu realnym, oznacza to stratę rzędu 1 proc. Lepiej pod tym względem wyszli amatorzy bankowych lokat. Średnia ofert dla rocznych depozytów na 5 tys. zł wynosiła na początku grudnia ubiegłego roku 4,87 proc. brutto (uwzględniamy lokaty jednodniowe i poliso-lokaty). Realnie i po podatku też jest strata, ale jednak nieco mniejsza, bo wynosząca 0,34 proc.

Fundusze pieniężne notują relatywnie najlepsze wyniki w środowisku malejących stóp procentowych i niskiej inflacji. Gdy inflacja rośnie, a Rada Polityki Pieniężnej podnosi stopy procentowe, żeby ją hamować, zyski funduszy pieniężnych są najniższe, a średnia stopa zwrotu okresowo spada nawet poniżej wskaźnika rocznego wzrostu cen, przynosząc realną stratę.

Obecnie jesteśmy właśnie w momencie cyklu, w którym inflacja utrzymuje się na wysokim poziomie. Podobnie jest ze stopami procentowymi, które były podnoszone kilkukrotnie w pierwszej połowie tego roku. Z dalszymi decyzjami Rada na razie się wstrzymuje, ale – jak podano w komunikacie po ostatnim jej posiedzeniu – nie wyklucza w przyszłości dalszego dostosowywania polityki pieniężnej (czyt. podwyżek stóp procentowych), gdyby pogorszyły się perspektywy powrotu inflacji do celu (2,5 proc.). W takich warunkach słabe osiągnięcia funduszy pieniężnych nie są więc czymś szczególnie niespodziewanym. Idąc dalej tym tropem, nie można oczekiwać poprawy do czasu, aż inflacja nie zacznie wyraźnie spadać, a w ślad za nią nie pójdą stopy procentowe. W opinii RPP w najbliższych miesiącach inflacja nadal kształtować się będzie na podwyższonym poziomie, co może oznaczać, że na ewentualną obniżkę stóp trzeba będzie poczekać trochę dłużej. Można zatem oczekiwać, że najbliższe dwa kwartały nie będą polem do popisu dla funduszy pieniężnych i o wiele bardziej wartym rozważenia jest założenie trzy- czy sześciomiesięcznej lokaty w banku, których średnie oprocentowanie brutto waha się teraz w okolicach 5,1-5,2 proc., przy czym na najlepszych można zyskać nawet ponad 6 proc. netto.

Ci, którzy przed rokiem trochę się rozejrzeli i (nie ograniczając pola wyboru do jednego banku, w którym akurat mają rachunek) wyszukali jedną z lepszych w danym momencie ofert depozytowych, wyszli na tym lepiej od tych, którzy zainwestowali w fundusz pieniężny. W przypadku funduszu nie ma bowiem możliwości dokładnego określenia zysku na koniec inwestycji, tak jak to jest w przypadku depozytu bankowego, co jest jego najważniejszą przewagą. Zakładając dziś lokatę na 6 proc. w skali roku ma się pewność, że taki właśnie procent za rok się otrzyma.

Ale atuty można też oczywiście wskazać po stronie funduszy. Chodzi przede wszystkim o płynność, czyli łatwą dostępność pieniędzy. Z funduszu można wycofać środki w dowolnym momencie bez utraty już wypracowanych zysków, które naliczane są po trochu każdego dnia wyceny jednostki uczestnictwa. W przypadku lokaty, jej przedterminowe zerwanie oczywiście też jest możliwe w każdej chwili, ale oznacza, że otrzymamy tylko zwrot zainwestowanego kapitału, bez odsetek lub tylko część należnego zysku. Ci, którym szczególnie zależy na płynności, także w ofercie banków znajdą coś dla siebie. To konta oszczędnościowe, oprocentowane wg zmiennej stopy procentowej, nieco niższej niż w przypadku lokat o stałym oprocentowaniu, i najczęściej z pewnymi obostrzeniami w kwestii liczby bezpłatnych wypłat w trakcie miesiąca, ale dające możliwość dostępu do gotówki bez utraty wypracowanych zysków.

Nie powinni też całkowicie przekreślać funduszy pieniężnych ci klienci TFI, którzy inwestują w tzw. funduszu parasolowym, w ramach którego można lokować w szereg subfunduszy o różnych strategiach inwestycyjnych. Podczas przekładania środków z jednego subfunduszu do innego, nie powstaje konieczność zapłacenia podatku od ewentualnego zysku, jak to jest w przypadku konwersji z jednego zwykłego funduszu do drugiego, która z punktu widzenia fiskusa jest równoznaczna z umorzeniem. Mechanizm odraczający płatność podatku może działać całymi latami, aż do chwili ostatecznego opuszczenia parasola podatkowego. Podczas bessy, gdy na akcjach głównie się traci, obecność funduszu pieniężnego pod parasolem może być bardzo przydatna. Można go wówczas potraktować jak bezpieczny azyl, w którym gotówka może poczekać na lepsze czasy, bez narażania się przy tym na konieczność uiszczenia podatku od wypracowanych do tego czasu zysków, co miałoby miejsce przy umorzeniu jednostek w klasycznym funduszu.

Warto tez zwrócić uwagę na fakt, zwłaszcza w obecnej dobie turbulencji na rynkach finansowych, że aktywa funduszu, przechowywane w banku depozytariuszu, nie mogą być przedmiotem egzekucji kierowanej przeciwko niemu, nie wchodzą do masy upadłościowej i nie mogą być objęte postępowaniem naprawczym. Depozyty bankowe są gwarantowane w 100 proc. przez Bankowy Fundusz Gwarancyjnych do kwoty stanowiącej równowartość 100 tys. euro. Osoby inwestujące większe kwoty mogą więc teoretycznie czuć się bezpieczniejsze trzymając pieniądze w funduszu.

autor:
Bernard Waszczyk
Open Finance
www.open.pl

Odwiedź inne serwisy grupy www.FinanseOsobiste.pl
www.nieruchomosciowo.biz
www.UbezpieczeniaPoLudzku.pl
www.poznajTFI.pl
www.AlternatywneInwestycje.com

Jednak te znajdujące się w ofercie krajowych towarzystw funduszy inwestycyjnych w znacznej liczbie nie dokonują inwestycji bezpośrednio na konkretnych rynkach. Wg ostatnich dostępnych danych, największy, bo ponad 45-proc. udział w ich portfelach mają bowiem jednostki uczestnictwa innych funduszy, których siedziba znajduje się poza granicami Polski. W ten sposób zainwestowały przeszło 3,1 mld zł (z tego ok. jednej dziesiątej w ETF-y). Z kolei bezpośrednio w akcjach zagranicznych przedsiębiorstw ulokowały blisko 28 proc., czyli ok. 1,9 mld zł aktywów.

Nie zawsze tak to jednak wyglądało. Przewagę jednostki zagranicznych funduszy zaczęły zdobywać dopiero przed dwoma laty, wcześniej – choć zdarzało się nawet, że aktywa funduszy były wyższe niż obecnie – to bezpośrednie inwestycje w akcje stanowiły większość.

Najchętniej z formy „funduszu funduszy” korzystają te firmy, które należą do międzynarodowych grup kapitałowych. Liderem pod tym względem jest Pioneer Pekao TFI, którego fundusze akcji zagranicznych – zgodnie z ostatnimi opublikowanymi sprawozdaniami finansowymi, prezentującymi dane na koniec czerwca br. – ulokowały w jednostkach uczestnictwa zagranicznych funduszy prawie 1,9 mld zł. Z tej kwoty tylko niecałe 10 mln zł ulokowano w funduszach, które w nazwie nie mają słowa „Pioneer”.

Głównym powodem wprowadzania do oferty funduszy inwestujących za granicą przez krajowe instytucje jest przede wszystkim chęć wzbogacenia przez nie oferty i pozyskania nowych klientów. Wysokie aspiracje we wprowadzaniu nowych produktów często nie idą jednak w parze z możliwościami, aby w pełni samodzielnie inwestować w odległych rejonach świata. Zdecydowanie łatwiej (i niejednokrotnie na pewno również taniej) jest w takiej sytuacji zdanie się na know-how zagranicznego partnera, dysponującego rozległą siecią placówek i wieloletnim doświadczeniem.

W pewnym sensie potwierdza to analiza struktury portfeli funduszy akcji zagranicznych w poszczególnych kategoriach. Fundusze europejskich rynków wschodzących, koncentrujące się na bliskim nam regionie, których jest obecnie 16, w przeważającej większości inwestują w akcje bezpośrednio. Wyjątkiem jest tu tylko Pioneer Akcji Europy Wschodniej, który w całości posiłkuje się funduszami z grupy kapitałowej. Poza nim jeszcze tylko trzy fundusze w niewielkim stopniu lokowały w jednostki funduszy zagranicznych. Jednak w przypadku funduszy akcji azjatyckich (bez Japonii) sytuacja przedstawia się zgoła inaczej. Grupa jest co prawda mniejsza, bo liczy tylko cztery fundusze, ale istotne jest to, że żaden z nich nie posiada nawet pojedynczej akcji którejkolwiek ze spółek notowanych na którymkolwiek azjatyckim parkiecie. Wszystkie są funduszami funduszy.

Pod względem kosztów fundusze funduszy wcale nie różnią się od zwykłych funduszy. Specjalnej różnicy nie widać też w wynikach, co widać na przykładzie funduszy akcji rosyjskich. Fundusze Arki i Quercusa zarządzane są „z kraju”, zaś ING i Investors to fundusze funduszy.

autor:
Bernard Waszczyk
Open Finance
www.open.pl

Odwiedź inne serwisy grupy www.FinanseOsobiste.pl
www.nieruchomosciowo.biz
www.UbezpieczeniaPoLudzku.pl
www.poznajTFI.pl
www.AlternatywneInwestycje.com

Wbrew początkowym oczekiwaniom, dla wielu posiadaczy jednostek uczestnictwa funduszy inwestycyjnych mijający rok nie był udany. Ponad 220 funduszy, czyli dwie trzecie spośród blisko 330 funduszy otwartych, jakie w tym czasie funkcjonowały (wszystkie stopy zwrotu w tekście wg stanu na 27 grudnia br.) przyniosły inwestorom straty. Pozostałe zakończą rok z wartością jednostek powyżej poziomu z końca 2010 roku.

Warto jednak zwrócić uwagę, że średni wynik tych funduszy, które kończą rok na plusie, podliczyliśmy na niecałe 6 proc., podczas gdy średnia strata funduszy pozostających na minusie sięga prawie 18 proc.

Słabsze wyniki funduszy, zwłaszcza tych o bardziej agresywnych strategiach inwestycyjnych, bazujących w większości na akcjach, to przede wszystkim zasługa pogłębienia kryzysu w strefie euro. W konsekwencji wydarzeń na naszym kontynencie, zamiast umiarkowanych wzrostów cen akcji i powrotu na ścieżkę wzrostu gospodarczego, znów dominują obawy o przyszłość, a po przyszłym roku oczekuje się, że przyniesie dalsze pogorszenie koniunktury, choć z nadzieją, że zanotujemy przy tym dołek, po którym może będzie szansa na odbicie.

Pogorszenie nastrojów i awersja do ryzyka sprawiły, że wyraźnie osłabił się złoty. Euro kosztowało już nawet ponad 4,50 zł, a dolar 3,50 zł. I właśnie ta zwyżka notowań walut dla posiadaczy funduszy papierów dłużnych denominowanych w euro bądź dolarze była w mijającym roku źródłem zysków. Najbardziej skorzystali posiadacze funduszy obligacji dolarowych – średnio ponad 14 proc.

W przypadku papierów eurowych, i to mimo kryzysu w strefie euro, zyski wyniosły 11 proc.

Przyzwoite zyski odnotowały też te fundusze dłużne, które inwestują w polskie obligacje. Stopy zwrotu są zdecydowanie mniejsze, ale była to inwestycja pozbawiona zasadniczego ryzyka, jakim jest zmienność kursów walutowych. Fundusze papierów skarbowych kończą rok ze średnim wzrostem wartości jednostek rzędu 5,2 proc., zaś fundusze uniwersalne, w których portfelach poza instrumentami emitowanymi przez Skarb Państwa, mogą znajdować się również papiery komercyjne, osiągnęły średnio 4,9 proc. W następnej kolejności uplasowały sie fundusze rynku pieniężnego, z przeciętnym zwrotem w wysokości 4,3 proc. Wg ostatnich danych GUS, roczna inflacja wyniosła 4,8 proc. Jeśli więc od podanych tych wyników odjąć podatek od zysków kapitałowych, to niestety okaże się, że nie obroniły one wartości zainwestowanych pieniędzy.

Spośród funduszy akcji na minusie ten rok zakończą niemal wszystkie ich kategorie. Jednym z wyjątków są fundusze akcji amerykańskich, które w ujęciu złotowym średnio wyszły na 4-proc. plus. Zawdzięczają to, z jednej strony wspomnianemu już osłabieniu złotego, ale także względnie niezłej sytuacji na amerykańskich giełdach, zwłaszcza w porównaniu do innych części świata.

Efektem wzrostu napięcia w strefie euro są generalnie słabsze – na tle innych funduszy o agresywnych strategiach inwestycyjnych – wyniki funduszy akcji operujących na rynkach europejskich. Najdotkliwsze straty zanotowali uczestnicy funduszy zaliczanych do kategorii akcji zagranicznych sektora nieruchomości – średnio blisko 39 proc. Jest to relatywnie wąska grupa funduszy, lokująca przeważnie na rynkach europejskich, licząca tylko trzy produkty. Spadki mocno dotknęły także inwestorów lokujących w fundusze polskich akcji. Słabiej wypadły fundusze małych i średnich spółek, które średnio przyniosły prawie 28-proc. stratę. Na nieco mniejszym, ale także na bezsprzecznie pokaźnym minusie, rok kończą posiadacze jednostek funduszy akcji polskich uniwersalnych (ponad minus 23 proc.).

Nieco mniej powodów do zmartwień mogą mieć amatorzy inwestowania na rynkach wschodzących, ale innych niż europejskie. Takie kraje jak Chiny, Brazylia, Rosja czy Indie, pomimo światowego spowolnienia w gospodarce, w dalszym ciągu notują przyzwoite wzrosty, co odbija sie również na wycenach akcji na tamtejszych giełdach, które choć spadają, to jednak w tempie mniejszym niż w naszym regionie.

Fundusze akcji spółek notowanych na giełdach zaliczanych do grona krajów rozwiniętych, przynosząc średnio prawie 12-proc. stratę, generalnie okazały się jednak lepszą lokatą od funduszy akcji globalnych rynków wschodzących, które zakończą 2011 rok na ponad 16,5-proc. minusie.

Poza inwestującymi w fundusze akcji amerykańskich, powody do zadowolenia mogą mieć także ci, którzy postawili na wzrost cen surowców energetycznych. Pokazuje to wycena dwóch funduszy specjalizujących się w tego rodzaju inwestycjach. Fundusz PZU Energia Medycyna Ekologia kończy rok na okazałym, ponad 26-proc. plusie, jednocześnie zostając funduszem otwartym o najwyższej stopie zwrotu w 2011 roku. Arka BZ WBK Energii zyskał ponad 8,5 proc., co pozwoliło mu zakwalifikować się do najlepszej 20.

W gronie funduszy o największych stratach dominują fundusze akcji środkowoeuropejskich, w tym polskich. Średnia strata 20 najsłabszych funduszy przekroczyła jedna trzecią i wyniosła 36 proc. Najgorszy wynik – ponad 45 proc. na minusie – zanotowały dwa fundusze Pioneer Pekao TFI – Aktywnej Alokacji oraz Małych i Średnich Spółek Rynku Polskiego. Ponad 40-proc. straty przyniosły też fundusze BPH Nieruchomości Europy Wschodzącej, ING Środkowoeuropejski Budownictwa i Nieruchomości, Pioneer Akcji Polskich i Quercus lev.

autor:
Bernard Waszczyk
Open Finance
www.open.pl

Odwiedź inne serwisy grupy www.FinanseOsobiste.pl
www.nieruchomosciowo.biz
www.UbezpieczeniaPoLudzku.pl
www.poznajTFI.pl
www.AlternatywneInwestycje.com

Po co inwestować w fundusze obligacji, skoro można to robić samodzielnie? Czy jest sens korzystać z pośrednika, który za swoje usługi pobiera przecież prowizję? To naturalne pytania, które nasuwają się zapewne wielu spośród tych osób, które rozważają ulokowanie części oszczędności w ten właśnie sposób. Odpowiedzi nie wskazują jednoznacznie na przewagę którejś z tych form, bo każda ma swoje plusy i minusy.

Pod względem potencjalnych zysków też specjalnie od siebie nie odbiegają, bo w zależności od czynników makroekonomicznych, takich jak poziom inflacji oraz stóp procentowych ustalanych przez Radę Polityki Pieniężnej, raz o kilka punktów procentowych korzystniej wypadają obligacje, innym razem fundusze obligacji. Poniżej zamieszczamy porównanie na przykładzie czteroletnich obligacji o oprocentowaniu zmiennym, indeksowanych stopą inflacji (nazwa skrócona COI).

Obligacja jest papierem wartościowym, emitowanym najczęściej przez skarb państwa, ale także jednostki samorządowe czy przedsiębiorstwa. Kupno obligacji można porównać do  udzielenia jej emitentowi pożyczki. W zamian, zobowiązuje się on wypłacić nabywcy określone odsetki oraz zwrócić całą pożyczoną kwotę w określonym terminie. Z kolei fundusz obligacji, jak sama nazwa wskazuje, inwestuje głównie w obligacje. W zależności od przyjętej strategii inwestycyjnej, lokuje w bezpieczniejsze, ale potencjalnie mniej zyskowne papiery skarbowe lub takie o wyższym oprocentowaniu, ale też o większym ryzyku, np. obligacje przedsiębiorstw.

W odróżnieniu od osoby inwestującej na własny rachunek, fundusz, jako inwestor hurtowy, po pierwsze ma dostęp do większej palety instrumentów, a po drugie może uzyskać lepszą cenę zakupu, kupując na specjalnych aukcjach dla instytucji finansowych. Ani fundusz, ani inwestor indywidualny nie muszą czekać do wykupu papierów. Obligacje wprowadzone do obrotu na rynku regulowanym można sprzedać, a w przypadku tych nie notowanych, zwanych detalicznymi, czyli dwuletnich o stałym oprocentowaniu (DOS) oraz cztero- (COI) i dziesięcioletnich (EDO) o oprocentowaniu zmiennym, zależnym od inflacji, można skorzystać z opcji przedterminowego wykupu.

Koszt operacji przeprowadzanej na giełdzie to prowizja maklerska, która w przypadku rachunków indywidualnych dla rynku obligacji przeciętnie wynosi ok. 0,2 proc., fundusze, jako więksi gracze, mają niższe stawki. Przedterminowy wykup obligacji detalicznych jest nieco droższy, bo dla obligacji DOS i COI to 1 zł, a dla EDO 2 zł od każdej obligacji. Przy wartości nominalnej obligacji na poziomie 100 zł daje to więc prowizję rzędu 1-2 proc. Wykup następuje w terminie pięciu dni od złożenia dyspozycji, czyli tylko nieznacznie dłużej niż trwa oczekiwania na pieniądze z umorzenia jednostek uczestnictwa. Płynność, czyli czas potrzebny na ewentualne spieniężenie inwestycji jest więc zbliżona. Jedynym ograniczeniem w przypadku obligacji detalicznych jest fakt, że żądanie przedterminowego wykupu można złożyć nie wcześniej niż po upływie miesiąca od daty nabycia obligacji i nie później niż na jeden miesiąc przed dniem ich wykupu.

Nie można oczywiście zapomnieć, że w przypadku funduszu nabycie jednostek uczestnictwa (a czasem także ich umorzenie) obarczone jest prowizją. Dla funduszy obligacji wynosi ona przeciętnie w granicach 1-2 proc. Nie trudząc się specjalnie, wykorzystując internetowe kanały dystrybucji, w większości przypadków można jednak tej prowizji uniknąć.

Przewagą funduszy jest możliwość znacznie większej dywersyfikacji portfela inwestycyjnego. Stosunkowo rzadko zdarza się też, że trzymają one obligacje aż do wykupu. Najczęściej sprzedają je wcześniej na rynku. Możliwość handlu obligacjami daje funduszom możliwość zarabiania na zmianie ich kursów, które podążają w przeciwnym kierunku niż ich rentowność. Ta z kolei zależna jest od wielu czynników makroekonomicznych, z których tymi o znaczeniu fundamentalnym są przywołane już inflacja oraz stopy procentowe. Teoretycznie i praktycznie daje to zarządzającym funduszami możliwość wypracowania dodatkowego zysku. Ale, każdy kij ma dwa końce. Gdy stopy procentowe rosną, ceny obligacji spadają, co negatywnie wpływa na wyniki funduszy.

autor:
Bernard Waszczyk
Open Finance
www.open.pl

Odwiedź inne serwisy grupy www.FinanseOsobiste.pl
www.nieruchomosciowo.biz
www.UbezpieczeniaPoLudzku.pl
www.poznajTFI.pl
www.AlternatywneInwestycje.com

W portfelach funduszy inwestycyjnych akcji przeciętnie znajdują się walory kilkudziesięciu spółek. Dla funduszy akcji polskich uniwersalnych w ostatnich pięciu latach średnia liczba składników w portfelu wynosiła 78. Pomiędzy poszczególnymi funduszami różnice bywają jednak spore. Przykładowo w przypadku funduszu BNP Paribas Akcji średnia liczba składników portfela, obliczona na podstawie ostatnich 11 opublikowanych sprawozdań z okresu pięciu lat, wyniosła 31. Na drugim biegunie znajduje się z kolei Aviva Investors Polskich Akcji, ze średnią na poziomie 160. Różnica jest więc ponad pięciokrotna.

Do pewnego stopnia różnice w konstrukcji portfeli poszczególnych funduszy można tłumaczyć ich wielkością. Średnia wielkość aktywów netto, jakimi dysponował pierwszy z wymienionych wyżej funduszy na koniec miesiąca w ciągu ostatnich pięciu lat, wyniosła niecałe 98 mln zł. To sprawia, że ten fundusz zalicza się do najmniejszych na rynku. Fundusz Avivy średnio dysponował z kolei prawie 790 mln zł. Nie jest to jednak regułą. Przykładowo KBC Portfel Akcyjny, fundusz o najmniejszej średniej wielkości aktywów (61 mln zł), miał w portfelu przeciętnie 44 pozycje. Z drugiej strony, taki gigant jak Legg Mason Akcji, o średniej wartości portfela przekraczającej 1,5 mld zł, miał ich ledwie 50. Wydaje się zatem, że skala zgromadzonych przez fundusz aktywów nie przekłada się wprost na liczbę spółek, w jakie fundusz te pieniądze inwestuje.

Tak znaczne różnice w liczbie składników portfeli funduszy akcyjnych obrazują różne podejście zarządzających. Można powiedzieć, że jedni, hołdując zasadzie, że im większa dywersyfikacja, tym mniejsze ryzyko całego portfela, podchodzą do tematu bardziej ilościowo, drudzy zaś jakościowo, próbując skupić się na mniejszej liczbie firm, wyłuskując z nich te najbardziej perspektywiczne. Pytanie brzmi, czy to się potem przekłada na wyniki. Która strategia lepiej się sprawdza?

Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Porównując średnią liczbę składników w portfelach funduszy akcji polskich uniwersalnych w ostatnich pięciu latach ze stopami zwrotu wypracowanymi przez nie w tym okresie, można się dopatrywać lekkiej przewagi funduszy o umiarkowanej liczebności spółek w portfelach. Ich średnia liczba dla pięciu funduszy o najwyższych zyskach (a raczej najmniejszych stratach, bo w omawianym okresie, czyli od października 2006 do października 2011, poza jednym wyjątkiem, wszystkie są na minusie) wyniosła 68. Była zatem o 10 mniejsza od średniej dla wszystkich funduszy. Z kolei średnia dla pięciu najsłabszych funduszy była odrobinę wyższa i wyniosła 79.

Także jeśli przyjrzeć się funduszom, które wypadły lepiej od średniej dla całej kategorii (-23,5 proc.), obejmującej łącznie 20 funduszy, to liczba pozycji w ich portfelach (74) jest mniejsza niż w przypadku funduszy, które zanotowały straty większe od średniej (81).

Co ciekawe, wielkość wskaźników koncentracji portfeli, informujących o tym, jak dużą ich część stanowi połowa największych składników, w przypadku zdecydowanej większości funduszy jest zbliżona, bez względu na ogólną liczbę spółek, i waha się w przedziale od 75 do 90 proc., ze średnią na poziomie 84 proc.

Na podstawie analizy pięciu ostatnich lat na przykładzie funduszy akcji polskich uniwersalnych można dojść do wniosku, że pod względem wpływu na stopy zwrotu, między funduszami z dużą i małą liczbą składników panuje remis, z lekkim wskazaniem na te drugie. Pewna różnica bowiem jest, ale nie na tyle duża, żeby można było na jej podstawie wysnuwać daleko idące wnioski. Niemniej może to być dodatkowy czynnik, który można wziąć pod uwagę przy rozważaniach, który fundusz wybrać. Za mniejszą liczbą pozycji w portfelu może przemawiać chociażby to, że zarządzającym łatwiej jest monitorować sytuację panującą w 50 spółkach, a trudniej w przypadku 150, co nawet dla kilkuosobowego zespołu może niekiedy nastręczać trudności.

autor:
Bernard Waszczyk
Open Finance
www.open.pl

Odwiedź inne serwisy grupy www.FinanseOsobiste.pl
www.nieruchomosciowo.biz
www.UbezpieczeniaPoLudzku.pl
www.poznajTFI.pl
www.AlternatywneInwestycje.com

Aktywa 9 monitorowanych przez Analizy Online podmiotów w III kwartale straciły na wartości blisko -0,5 mld zł, sprowadzając wartość rynku do 3,6 mld zł, czyli poziomu sprzed blisko roku. W ujęciu procentowym spadek wartości aktywów sięgnął -11,6%.

Jeszcze gorzej prezentuje się statystyka walutowa. Za sprawą silnego spadku aktywów oraz deprecjacji złotówki, wartość środków zgromadzonych w funduszach zagranicznych wyrażona w dolarach wyniosła 1,1 mld USD, czyli aż o jedną czwartą mniej niż na koniec drugiego kwartału.

Spadek wartości aktywów to pochodna zarówno bardzo słabej koniunktury na rynkach, z którą mieliśmy do czynienia w III kwartale, jak i wysokich odkupień tytułów uczestnictwa przez klientów. Według szacunków Analiz Online saldo wpłat i wypłat wyniosło w tym czasie blisko -190 mln zł. To najgorszy kwartalny bilans sprzedaży od końcówki 2008 roku.

W pewnym stopniu do ujemnego bilansu sprzedaży przyczyniło się również wycofanie z dystrybucji HSBC Banku Polska.

W III kwartale tego roku w największym stopniu zmniejszyły swą wartość aktywa funduszy akcyjnych (bez sektorowych), bo aż o -0,6 mld zł do 1,3 mld zł na koniec września. Tym samym spadł ich udział w rynku do zaledwie 35%. W najlepszym momencie, czyli w grudniu 2010 roku, aktywa w nich zgromadzone stanowiły aż 54% rynku. W przeciwieństwie do krajowych funduszy, znikomy udział w rynku mają fundusze pieniężne. Tu bowiem rolę produktów bezpiecznych pełnią fundusze dłużne. W ciągu III kwartałów tego roku ich udział w rynku uległ podwojeniu, do 1,2 mld zł na koniec września. To zasługa zaledwie kilku bardzo popularnych w Polsce funduszy.

Z naszych szacunków wynika, że wyraźnie rośnie udział tytułów uczestnictwa z wbudowanym mechanizmem zabezpieczającym przed ryzykiem kursowym. Podczas gdy na koniec 2010 roku 12% aktywów w grupie monitorowanych przez nas instytucji zagranicznych stanowiły środki zebrane do jednostek tzw. PLN hedged, obecnie ich udział w rynku wzrósł do jednej piątej. Obecnie w ofercie zagranicznych instytucji znajdziemy 20 jednostek tego typu.

Zaprezentowane w raporcie aktywa napłynęły do instytucji zagranicznych poprzez dystrybucję tytułów uczestnictwa na podstawie notyfikacji Komisji Nadzoru Finansowego jak i w wyniku sprzedaży poprzez Ubezpieczeniowe Fundusze Kapitałowe. Zgromadzone dane zostały zagregowane dla ponad 350 funduszy.

Anna Zalewska, starszy analityk
Analizy Online
www.analizy.pl

Odwiedź inne serwisy grupy www.FinanseOsobiste.pl
www.nieruchomosciowo.biz
www.UbezpieczeniaPoLudzku.pl
www.poznajTFI.pl
www.AlternatywneInwestycje.com

Może i cały czas obywało się bez konkretów, ale za to było wrażenie obecności dużej dawki dobrej woli, niezbędnej do zawarcia porozumienia i pchnięcia spraw choć trochę do przodu. Pierwsze dni listopada nadmiernych optymistów szybko sprowadziły na ziemię, ale o tym w następnym komentarzu.

Taka sytuacja oczywiście błyskawicznie odbiła się pozytywnie na wynikach większości funduszy inwestycyjnych. Spośród blisko 360 monitorowanych przez nas funduszy otwartych, zyski przyniosło ponad 320, dokładnie 90,5 proc. Tylko co dziesiąty fundusz zanotował straty.

Po kilku miesiącach spadków, i to niejednokrotnie bardzo pokaźnych, do łask wróciły fundusze akcji. Wszystkie ich kategorie przyniosły zyski, liderami wzrostów były zaś fundusze akcji amerykańskich oraz globalnych rynków wschodzących, wygrywając tym samym ze Starym Kontynentem konkurencję o międzynarodowy kapitał. Średni zysk funduszy akcji amerykańskich w październiku podliczyliśmy na 8,2 proc. dla inwestycji w złotych, natomiast ci, którzy inwestowali w dolarach zyskali dodatkowo na spadku jego kursu w złotych o blisko 4,8 proc. (wg średniego kursu NBP), co sprawiło, że średnie zyski w tej kategorii sięgnęły 13,4 proc.

Powody do zadowolenia mogą mieć również posiadacze jednostek uczestnictwa funduszy polskich akcji. W październiku średnia stopa zwrotu w kategorii funduszy akcji uniwersalnych sięgnęła 7,8 proc. Największym zainteresowaniem ze strony inwestorów cieszyły się największe spółki. Z grona najważniejszych warszawskich indeksów, największy, blisko 8,4-proc. wzrost, odnotował bowiem WIG20. Indeks szerokiego rynku WIG zyskał 7,6 proc., zaś indeksy średnich i małych spółek, odpowiednio mWIG40 i sWIG80, zanotowały wzrost o 6,8 i 4,1 proc. Przełożyło się to na słabsze, w relacji do funduszy uniwersalnych, wyniki funduszy akcji małych i średnich spółek, które średnio dały zarobić 5,2 proc.

Taki rozkład zmian indeksów często interpretuje się w ten sposób, że po stronie kupujących najprawdopodobniej nie brakowało też inwestorów zagranicznych, których atencja skupia się zazwyczaj na kilku, czy kilkunastu największych i najbardziej płynnych walorach. Zainteresowanie polskimi akcjami można tłumaczyć względnie dobrym obrazem polskiej gospodarki, na co wpływa stabilna sytuacja budżetowa (zaspokojone potrzeby pożyczkowe), a także dobre dane makroekonomiczne, jak choćby te o rosnącej produkcji przemysłowej. Aczkolwiek trzeba liczyć sie również z tym, że spowolnienie tempa wzrostu czy nawet ewentualna recesja w strefie euro odbiją się negatywnie na polskiej gospodarce, a tym samym na polskich przedsiębiorstwach i na wycenach ich akcji.

Po wrześniowych spadkach w październiku straty odrabiały fundusze polskich papierów dłużnych. Fundusze obligacji skarbowych średnio zyskały 1 proc., a fundusze obligacji uniwersalnych 0,9 proc. W tym segmencie rynku straty przyniosły z kolei fundusze zagranicznych papierów dłużnych. Największa przecena dotknęła produkty lokujące kapitał w obligacjach USA (średnio minus 2,9 proc.). Fundusze obligacji europejskich średnio straciły zaś 1,2 proc. W tym przypadku, podobnie jak przy funduszach akcji, w lepszej sytuacji są ci inwestorzy, którzy inwestowali w walucie. Umocnienie złotego sprawiło bowiem, że licząc w złotych fundusze obligacji dolarowych wyszły na 2-proc. plus, a dłużne europejskie średnio zanotowały wzrost o 0,3 proc.

Przed miesiącem pisałem o wyjątkowym zachowaniu i dużych zyskach, jakie przyniosły fundusze akcji tureckich, choć niemal wszystkie inne rynki świata notowały w tym czasie spadki. Tym razem sytuacja się odwróciła i podczas gdy na świecie generalnie królowały pozytywne nastroje i ceny akcji rosły, inwestorzy trzymających oszczędności w takich funduszach jak Arka BZ WBK Akcji Tureckich, Investor Turcja czy Quercus Bałkany i Turcja, odnotowali kilkuprocentowe straty, co wiązałbym ze zwykłym odreagowaniem wcześniejszych wzrostów i realizacją zysków przez część inwestorów.

Tym razem w indywidualnej klasyfikacji wygrywały za to fundusze inwestujące w branży energetycznej, które skorzystały m.in. na wzroście ropy i jej produktów pochodnych. ING (L) Sektora Energii w miesiąc zyskał 17,5 proc., a Arka BZ WBK Energii 11,4 proc. Ze wzrostem cen ropy powiązać też można np. dobre wyniki funduszy akcji rosyjskich. Arka Prestiż Akcji Rosyjskich dała na ten przykład zarobić 10,8 proc., Quercus Rosja 9,9 proc., a Investor Rosja 9,3 proc.

Zestawienia ocenianych funduszy: open.pl/ratingi

autor:
Bernard Waszczyk
Open Finance
www.open.pl

Odwiedź inne serwisy grupy www.FinanseOsobiste.pl
www.nieruchomosciowo.biz
www.UbezpieczeniaPoLudzku.pl
www.poznajTFI.pl
www.AlternatywneInwestycje.com

To wynik o ponad jedną piątą słabszy w porównaniu z analogicznym okresem roku poprzedniego. Z tej kwoty blisko 3 mld zł, czyli 40,6 proc., zasiliło rachunki funduszy rynku pieniężnego, czyli tych o najmniej ryzykownym profilu. Największym tego beneficjentem był fundusz Idea Premium SFIO, do którego klienci przynieśli ponad 700 mln zł.

Atencją inwestorów cieszyły się też pozostałe kategorie zaliczane do tzw. bezpiecznych, czyli fundusze obligacji i ochrony kapitału. Fundusze polskich skarbowych papierów dłużnych pozyskały 930 mln zł, jednak większość z tej kwoty to kwestia przesunięcia kapitału w ramach grupy PZU na kwotę ok. 950 mln zł, dokonana w lipcu br. Gdyby nie ta operacja, fundusze obligacji nie mogłyby się już niestety pochwalić napływem środków. Tym bardziej, że fundusze uniwersalne polskich obligacji (nie ograniczające się wyłącznie do papierów skarbowych) zanotowały odpływ 430 mln zł.

Do cieszących się umiarkowanym zainteresowaniem funduszy ochrony kapitału napłynęło od początku roku blisko 440 mln zł. Dodatnie saldo wpłat i umorzeń zanotowały też fundusze absolutnej stopy zwrotu, które – przynajmniej w założeniu – dążą do wypracowania dodatniej stopy zwrotu bez względu na bieżącą koniunkturę w poszczególnych segmentach rynku kapitałowego.

Nie jest jednak do końca tak, że fundusze o strategiach inwestycyjnych charakteryzujących się większym stopniem ryzyka były w tym roku w całkowitej odstawce. Oczywiście w większości przypadków faktycznie tak było (o tym poniżej), ale były też wyjątki. Znalazły się wśród nich fundusze sektorowe akcji zagranicznych, które pozyskały niemal 280 mln zł i fundusze akcji polskich oraz akcji zagranicznych zaliczane do podkategorii pozostałe, do których trafiło po ok. 120 mln zł.

Co prawda kwota, za jaką klienci dokonali zakupu jednostek uczestnictwa w tym roku, zbliżyła się do 7,4 mld zł, jednak w tym samym czasie skala umorzeń była niewiele mniejsza i wyniosła niemal 6,7 mld zł, czyli ponad pięciokrotnie więcej w porównaniu z tym samym okresem ubiegłego roku.

Saldo wpłat i umorzeń było więc dodatnie i wyniosło ponad 670 mln zł. Trzeba jednak zauważyć, że po ośmiu miesiącach 2010 roku wynosiło ono ponad 8,1 mld zł. Obecnie jednak, z uwagi na pogorszenie koniunktury na rynkach i ciąg dalszy kryzysu, należy oczekiwać, że sytuacja jeszcze się pogorszy. Z informacji napływających od towarzystw funduszy inwestycyjnych nie wynika co prawda, żeby ich klienci rzucili się do umarzania jednostek, jednak to właśnie sprzedaż będzie raczej dominować.

Wbrew pozorom, że to z najbardziej agresywnych funduszy klienci powinni wycofywać środki, wśród tych, które zanotowały odpływ aktywów, dominują fundusze mieszane – zrównoważone i stabilnego wzrostu. Łącznie klienci umorzyli w nich jednostki uczestnictwa na kwotę ponad 3,1 mld zł, co stanowiło blisko połowę wszystkich wycofanych z funduszy od początku roku pieniędzy. W tym segmencie największymi przegranymi były fundusze z ofert TFI: PKO, Pioneer Pekao i BZ WBK.

Ze względu na popularność i znaczny udział w rynku, spośród funduszy akcji największy odpływ aktywów zanotowały produkty koncentrujące się na polskiej giełdzie. Z funduszy uniwersalnych oraz małych i średnich spółek łącznie klienci wycofali 1,7 mld zł, co odpowiada za nieco ponad jedną czwartą środków wycofanych  rynku funduszy w tym roku.

autor:
Bernard Waszczyk
Open Finance
www.open.pl

Odwiedź inne serwisy grupy www.FinanseOsobiste.pl
www.nieruchomosciowo.biz
www.UbezpieczeniaPoLudzku.pl
www.poznajTFI.pl
www.AlternatywneInwestycje.com

I nie mają na to większego wpływu informacje płynące z polskiej gospodarki, bez względu na to, czy są lepsze czy gorsze od oczekiwań. Dla inwestorów liczy się bezpieczeństwo, a to w ich opinii prędzej zapewni im dolar, frank, euro czy jen.

Słabnący złoty jest zmartwieniem dla osób, które spłacają swoje zobowiązania w walutach obcych, ale ci, którzy w nie inwestują, zacierają ręce obserwując rosnące zyski. I choć większość uczestników funduszy inwestycyjnych nie ma w ostatnim czasie powodów do zadowolenia, to jednak można znaleźć i takich, którym obecna sytuacja na rynku walutowym bardzo sprzyja.

Mowa przede wszystkim o posiadaczach jednostek uczestnictwa funduszy papierów dłużnych denominowanych w euro i dolarach. Spośród dostępnych na naszym rynku takich funduszy, to właśnie te dwie waluty zdecydowanie dominują. Prezentują się one najlepiej pod względem wysokości średnich stóp zwrotu w ramach poszczególnych kategorii funduszy w zestawieniach za ostatni miesiąc, kwartał, pół roku czy rok. Przykładowo w ostatnim miesiącu (licząc do 15 września br.) średnia stopa zwrotu funduszy obligacji dolarowych wyniosła 8,9 proc. i była to najlepsza w tym czasie grupa funduszy. Najwyższą stopę zwrotu wypracował tu KBC Dolar FIZ – plus 11,5 proc. Fundusze papierów dłużnych denominowanych w euro w skali miesiąca przyniosły nieco mniejszy zysk, wynoszący 5,4 proc.

W przypadku tych funduszy za zyski w lwiej części odpowiada zmiana kursu walutowego. W obecnej sytuacji, przy dużej zmienności kursów, ryzyko, na jakie wystawiają się posiadacze jednostek takich funduszy, jest wyjątkowo wysokie. Na pewno nie można nazwać tych funduszy bezpiecznymi (w odróżnieniu od funduszy akcyjnych czy mieszanych), jak to często czyni się w przypadku funduszy polskich obligacji. Ryzyko kursowe sprawia, że klasa aktywów, jaka jest przedmiotem lokat funduszu, nie ma większego znaczenia.

W większości przypadków, fundusze zagranicznych obligacji sprzedają dwa lub czasem i więcej rodzajów jednostek uczestnictwa, różnicując je pod względem waluty, w jakiej są rozliczane. Oznacza to, że jednostki można nabyć za złote, a wpłata jest potem przeliczana po kursie średnim NBP z danego dnia na docelową walutę, czyli np. USD czy EUR. Ale jeśli ktoś dysponuje oszczędnościami zgromadzonymi w walucie, to jest też opcja zainwestowania ich bezpośrednio. W tym drugim przypadku ryzyko kursowe jest więc wyeliminowane, a ewentualne zyski biorą się wyłącznie ze zmian cen poszczególnych papierów dłużnych w portfelu, które z kolei wynikają ze zmian ich rentowności.

Bezpieczeństwo może i jest większe, bo choćby zakres wahań wartości jednostek sporo mniejszy, ale z pewnością także znacznie mniejszy potencjał zysków. Przykładowo fundusz PKO Papierów Dłużnych USD w ciągu ostatnich trzech lat odnotował wzrost wartości jednostki w złotych o blisko 80 proc. Jednostki dolarowe mogą pochwalić się „tylko” 33-proc. wzrostem. Ale tak wygląda to tylko w dłuższym terminie, bo jeśli popatrzeć na wyniki za okres nie przekraczający jednego roku, to wyraźnie rzuca się w oczy, że za zyski osiągane przez fundusze obligacji dolarowych i euro odpowiada niemal wyłącznie osłabienie złotego.

Tak długo, jak długo europejscy politycy będą zwlekać z podjęciem konkretnych, satysfakcjonujących rynki rozwiązań i jak długo trwać będzie ta grecka tragedia (pamiętając, że w kolejce czeka już Portugalia, Irlandia, Hiszpania czy nawet Włochy), należy liczyć się z tym, że złoty będzie dalej tracił na wartości. To z kolei oznacza, że i tak już bardzo pokaźne zyski funduszy zagranicznych papierów dłużnych denominowanych w euro czy dolarach, mogą być jeszcze większe. Nie należy jednak zapominać, że  przyszłość jest na tyle niepewna, że jakiekolwiek prognozowanie kursów walutowych, choćby w perspektywie miesiąca, jest wyjątkowo trudne i z dużym prawdopodobieństwem skazane na niepowodzenie. Potencjalne ryzyko takiej inwestycji jest więc relatywnie wysokie.

autor:
Bernard Waszczyk
Open Finance
www.open.pl

Odwiedź inne serwisy grupy www.FinanseOsobiste.pl
www.nieruchomosciowo.biz
www.UbezpieczeniaPoLudzku.pl
www.poznajTFI.pl
www.AlternatywneInwestycje.com

Choć – jak to zazwyczaj bywa – opinie ekonomistów i analityków co do przyszłej koniunktury są podzielone i trudno na ich podstawie być czegokolwiek pewnym na 100 proc., warto zastanowić się nad tym, jakie kroki można podjąć, aby uchronić się przed dalszymi stratami, a przynajmniej znacznie je ograniczyć.

Pewnym, ale też ostatecznym rozwiązaniem jest oczywiście umorzenie jednostek uczestnictwa, zrealizowanie dotychczasowej straty bądź zysku, pogodzenie się z tym, i umieszczenie kapitału np. na bankowej lokacie. Postępując w ten sposób warto pamiętać, że większość towarzystw funduszy inwestycyjnych (TFI) umożliwia dokonanie tzw. reinwestycji. Polega ona na tym, że środki wcześniej wypłacone z funduszu można później z powrotem do niego wpłacić bez żadnej prowizji.

Obowiązuje tu niestety limit czasowy. W większości przypadków reinwestycji bez prowizji można dokonać najpóźniej w ciągu 90 dni od daty wyceny, po jakiej dokonano umorzenia jednostek. Niekiedy ten termin jest jeszcze krótszy i może wynosić np. 60 dni. Zwolnienie z opłaty dotyczy kwoty nie wyższej od tej, którą wcześniej wypłacono. Ponadto w części TFI reinwestycji można dokonać do dowolnego funduszu, a w części tylko do tego, z którego wypłacano. Takie informacje są zawsze zamieszczone w prospekcie informacyjnym każdego funduszu, warto więc sprawdzić to jeszcze przed dokonaniem inwestycji.

Jednak za nim zdecydujemy się na ostateczne pożegnanie z naszym agresywnym funduszem, warto zastanowić się jakie jeszcze mamy opcje do wykorzystania. Większość TFI ma w ofercie szereg funduszy o odmiennych strategiach inwestycyjnych, które charakteryzuje różny poziom ryzyka. W czasie rynkowej zawieruchy, zamiast od razu sprzedawać, można po prostu przenieść środki w całości bądź w części do funduszu o mniejszym poziomie ryzyka, inwestującego w akcje tylko nieznaczną część aktywów, jak np. fundusze stabilnego wzrostu, lub w ogóle je omijające fundusze obligacji czy rynku pieniężnego.

Te ostatnie często przez same TFI nazywane są alternatywą dla lokat bankowych i należy od nich oczekiwać potencjalnych zysków w podobnej wysokości. Trzeba jednak pamiętać, że zakładając lokatę wiemy w jakiej dokładnie wysokości otrzymamy odsetki, natomiast w przypadku funduszy pieniężnych wysokość zysku nie jest znana i może on być zarówno niższy jak i wyższy od naszych oczekiwań.

Przeniesienie pieniędzy z jednego funduszu otwartego do drugiego nazwane jest konwersją. Dla odróżnienia, przenoszenie środków między subfunduszami w ramach jednego funduszu parasolowego nazywane jest zamianą. Nie jest to operacja darmowa. Wysokość tzw. opłaty wyrównującej zależy od rodzaju funduszy, pomiędzy którymi dokonujemy przeniesienia. Jeśli fundusz docelowy wg tabeli opłat ma niższe stawki niż fundusz źródłowy, żadnej opłaty nie zapłacimy. Będzie tak zatem w sytuacji, gdy np. uciekamy z funduszu akcji do funduszu rynku pieniężnego. Jeśli jednak będziemy dokonywać operacji w odwrotnej, czyli np. będziemy przenosić pieniądze z funduszu obligacji do funduszu akcji, prowizję zapłacimy, a jej wysokość będzie różnicą pomiędzy wysokością opłaty dla funduszu docelowego i źródłowego.

W przypadku zamiany dokonywanej między subfunduszami skupionymi pod jednym funduszem parasolowym, od strony opłat operacja wygląda niemal tak samo jak w przypadku opisanej powyżej konwersji. Istnieje jednak jedna zasadnicza różnica – zamiana nie powoduje powstania obowiązku podatkowego. Zatem jeśli byliśmy na plusie, w chwili zamiany nie będziemy musieli zapłacić od niego
19-proc. podatku od zysków kapitałowych i całość środków zostanie zainwestowana w fundusz docelowy. Odroczenie podatkowe trwa tak długo, jak długo nasze pieniądze pozostają pod parasolem, a obowiązek zapłaty podatku powstaje dopiero przy ostatecznym wycofaniu się z funduszu.

Obecnie większość dostępnych funduszy działa właśnie w formule funduszy parasolowych. Ze względów podatkowych jest to bowiem korzystne rozwiązanie, na którym można zyskać nawet kilka punktów procentowych w porównaniu ze zwykłymi funduszami. Skalę potencjalnych korzyści obrazuje poniższy przykład. Założyliśmy w nim, że inwestujemy 10 tys. zł w subfundusz akcji, na którym zarabiamy 20 proc. Po pewnym czasie dokonujemy zamiany do subfunduszu pieniężnego, który przynosi na 5-proc. dochód, a następnie ponownie wracamy do funduszu akcji, gdzie zyskujemy 10 proc. Obliczenia dla tych samych wartości powtórzyliśmy dla zwykłych funduszy.

W naszym przykładzie, ostateczny zysk w przypadku funduszu parasolowego, przy takich samych stopach zwrotu generowanych przez poszczególne fundusze czy subfundusze, był o 3,6 p.p. wyższy, czyli o ponad jedną dziesiątą. Oczywiście korzyści płynące z inwestowania w ramach funduszu parasolowego ujawniają się dopiero wówczas, gdy notujemy zyski.

Pamiętajmy, że przechodząc od inwestycji bardziej do mniej ryzykownych ważny jest tzw. timing, czyli wyczucie najodpowiedniejszego do tego momentu. W sytuacjach gdy na rynku występuje paniczna wyprzedaż akcji i giełdowe indeksy giełdowe tracą w ciągu jednego dnia po pięć i więcej procent, najlepszym – choć z pewnością wcale nie najłatwiejszym do przeprowadzenia – jest zachowanie spokoju i nie podejmowanie żadnych decyzji. Takie chwile najlepiej przeczekać, wykorzystać na chłodną analizę faktów, a z ewentualnym zakończeniem inwestycji w całości czy w części wstrzymać się do czasu, aż sytuacja nieco się uspokoi.

autor:
Bernard Waszczyk
Open Finance
www.open.pl

Odwiedź inne serwisy grupy www.FinanseOsobiste.pl
www.nieruchomosciowo.biz
www.UbezpieczeniaPoLudzku.pl
www.poznajTFI.pl
www.AlternatywneInwestycje.com